Narenj.com - شب چله (شب یلدا)

شب چله (شب یلدا)

واژه آذر که "آتش" معنی می‌دهد یکی از چهار عنصر پاک کننده در نزد زرتشتیان است. این عناصر که بنا بر باوری دیرین ژرف، ناپاکی را از بین می‌برند، عبارتند از: آب، باد، خاک و آتش.

در ایران باستان و گذشته‌های پیش از زمان اشو زرتشت، در میان مردمانی که زندگی خود را با کشاورزی و دامپروی می‌گذراندند، مردم با تضادهای موجود در طبیعت مانند سپیدی و سیاهی، روشنایی و تاریکی، روز و شب، گرما و سرما و تضادهایی در خوی انسانی مانند خوبی و بدی، دوستی و دشمنی و گذشت و کینه آشنا شده بودند و در باور خود، آن چه را که برای زندگی مفید قرار می‌گرفت از جلوه‌های خدای خوب و آن چه را که بد و زیان آور بود، از جلوه‌های خدای بد می‌پنداشتند.

به همین انگیزه آنها روز و روشنایی را بیشتر دوست می‌داشتند، چون هنگام کار و کوشش، خوشی و بالندگی بود. با فرا رسیدن شب، آتش می‌افروختند تا جلوه‌های بد زندگی پدیدار نگردد. در شب‌های دراز زمستان، گِرد هم جمع می‌شدند و آتش می‌افروختند تا روشنایی را افزون سازند. هنگامی که درازترین شب سال یعنی آخرین شب از ماه آذر فرا می‌رسید، به انگیزه‌ی اینکه از فردای آن شب، روشنایی بیشتر و روزها درازتر خواهد شد، گرد هم آمده و شادی می‌کردند.

در زمان گذشته، ایرانیان میوه‌هایی را که تا آن زمان سالم مانده بود با آجیل و خوراکی‌های دیگر فراهم می‌کردند، همه با هم تا پاسی از شب را با شادی و سرور می‌گذراندند و با این شیوه به پیشباز چله بزرگ می‌رفتند که از فردای آن روز شروع می‌شد. در چله‌ای که با آمدن آن، سرما واقعی زمستان فرا می‌رسید و تا جشن سده یعنی چهل روز دیگر ادامه داشت.
پس از آن چله کوچک آغاز می‌گشت، یعنی سرمای زمستان کاهش می‌یافت. چله‌ی کوچک از روز بعد از جشن سده شروع می‌شد و تا روز بیستم اسفند ماه ادامه داشت و این هنگامی بود که سرمای زمستان به آرامی کاهش می‌یافت. پس از چله‌ی کوچک شکفتن شکوفه‌ها آغاز می‌گردید و فرا رسیدن بهار را نوید می‌دادند.

اکنون نیز ایرانیان و به خصوص زرتشتیان، در شب چله که روز انارام از ماه آذر (آخرین شب از ماه آذر) است، گرد هم می‌آیند. خویشان و آشنایان یکی از خانه‌های فامیل را برای گرد هم آمدن انتخاب می‌کنند. آنها بیشتر منزل بزرگ‌ترها به ویژه پدر و مادربزرگ، یا محل مناسب دیگری را برمی‌گزینند.
هر خانواده، میوه‌هایی مانند خربزه، سیب، بِه، انگور و به ویژه هندوانه و انار را که رنگ سرخ دارند تهیه می‌کنند و با خود به جشن شب چله می‌آورزند. رنگ سرخ، رنگ رفتن و فراز آمدن روشنایی در غروب آفتاب و سپیده است که در آیین مهر از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است.
در بین میوه‌ها هندوانه از اهمیت بیشتری برخوردار است زیرا بعضی از زرتشتیان باور دارند که اگر مقداری هندوانه در شب چله بخورند، در سراسر چله‌ی بزرگ و کوچک، یعنی زمستانی را که در پیش خواهند داشت، سرما و بیماری بر آنها اثر نخواهد گذاشت.
غیر از میوه، گاهی آجیل، شیرینی و شربت نیز در خوراکی‌های شب چله وجود دارد.

مهمانان شب چله تا پاسی از شب همه دور هم می‌نشینند. گاهی مادر بزرگ داستان‌های شیرین روزگار گذشته را برای بچه‌ها تعریف می‌کند. پدر بزرگ یا سالخورده‌ی دیگری بخش‌هایی از داستان‌های شاهنامه‌ی فردوسی را می‌خواند و از حماسه‌های افتخار آفرین ایرانیان، سخن می‌گوید. همه با شادی و سرور، شب چله را پشت سر می‌گذارند. با نیایشگاه اُشَهِن، شب بزرگ سال را همراهی می‌کنند و گاهی آن را به سپیده‌دم می‌رسانند تا زایش نور را از پس تاریکی شبی سرد مشاهده کنند.

جشن دیگان
در تقویم زرتشتی، هریک از روزهای ماه نامِ به خصوصی دارد. به عنوان مثال: هرمز، بهمن، اردیبهشت، شهریور، سپندارمز، خرداد، امرداد، دی به آذر، آذر و ... زرتشتیان در هر ماه، هنگامی که نام روز با نام ماه برابر می‌شود، آن روز را جشن می‌گیرند و هر یک از این جشن‌ها را به مناسبتی برگزار می‌کنند.
واژه‌ی دی، آفریدن و آفریدگار معنی می‌دهد. در ماه دی، غیر از نخستین روزِ ماه که اورمزد نامیده می‌شود و نام خداوند است، سه روز دیگر به نام‌های دی بآدُر، دی بمهر و دی بدین وجود دارد. بنابراین جشن دیگان برابر است با یکی از این روزها در ماه دی، که دوم، نهم و هفدهم در تقویم خورشیدی است. در ایران باستان نخستین جشن دیگان، در ماه دی یعنی روز اورمزد از ماه دی، "خرم روز" نیز نام داشته است. در این روز که روز پس از شب چله (شب یلدا) یعنی بلندترین شب سال بوده است، پادشاه کشور و حاکم شهر، دیدار عمومی با مردم داشته‌اند. اکنون نیز زرتشتیان در برخی از شهرها و روستاها، یکی از روزهای دی، در ماه دی و یا همه‌ی آن را جشن می‌گیرند. همانند جشن‌های ماهیانه دیگر، کوشش می‌کنند تا در محل‌های عمومی مانند آتشکده گرد هم آیند و جشن دیگان را با سرور و شادمانی برگزار کنند.