از این پس روز طولانی تر و شب کوتاه تر می شود و نور بر تاریکی غالب می آید و دوره سیاهی، ظلمت و تباهی پایان می گیرد. همه چیز در کار منقلب شدن است و این آغاز "انقلاب زمستانی" است، در برابر "انقلاب تابستانی" که از اول تیر آغاز می شود. از این رو شب یلدا شب تولد روشنایی هاست که بنا بر آیین های ایرانی جشن گرفته می شود.

در گاه شماری ایرانیان، شب و روز و ماه و سال چنان به دقت اندازه گیری شده بوده است که هنوز هم در زمان پیشرفت علوم، حیرت آدمی را بر می انگیزد. همانگونه که شب یلدا، طولانی ترین شب سال است، نوروز در "اعتدال بهاری"، - در برابر اعتدال پاییزی که از اول مهر آغاز می شود - جشن برابری شب و روز است. در آن روز که روز نو می خوانند، شب با روز برابر می شود.

از جشن های شبانه ایرانیان، تنها جشنی که بطور سراسری باقی مانده، جشن شب یلداست. دیگر جشن های شبانه همه از میان رفته اند

می گویند که جشن شب یلدا از آیین مهرپرستی (میتراییسم) ایرانیان باقی مانده است، آیین پرستش خورشید، پرستش نور. آیینی که پس از راهیابی به اروپا، در سنت مسیحی، شب تولد عیسی شد و مسیحیان شب تولد مسیح را در همان ایام قرار دادند. چنین است که شب اول زمستان و شب یلدا به تقریب با جشن تولد مسیح (کریسمس) همزمان است.

در سنت های ایرانی شب یلدا، شب اول خلقت و آغاز آفرینش است. این احتمالاً از آنجا می آید که مردمان دوران های باستانی از ابتدای زمستان، تغییر طبیعت و طولانی شدن روز و غلبه نور بر تاریکی را به چشم خود مشاهده می کردند، و لابد پس از سالها ممارست یافتن آن شب و آن روز برای آنها میسر شده است.

اما گذشته از همه اینها شب یلدا از معدود جشن های شبانه ایرانیان است که هنوز زنده و پا برجا مانده است. جشن های دیگری نیز چون سده و تیرگان از همین دست و از جشن های شبانه بوده اند اما آن جشن ها جز در پاره ای نقاط ایران اثری برجای نمانده اند. تنها جشن شبانه ای که به شکل سراسری باقی مانده همین جشن شب یلداست که به نحوی با جشن شب ژانویه، اول سال مسیحی همزمان افتاده است.

شب یلدا در روزگار ما بیشتر به شب چله معروف است که همان شب اول زمستان است. این جشن در ایران آیین های خود را دارد. تمامی اعضای فامیل در خانه بزرگتر خانواده جمع می شوند و تا دیر وقت شب به شادمانی و گپ و گفت و خوردن آجیل و میوه و شیرینی می پردازند. قنادی ها به همین مناسبت از یک هفته پیش، آجیل چهارشنبه سوری مهیا می کنند و میوه فروش ها، میوه های شب چله مخصوصاً هندوانه را که از ملزومات شب یلداست.

در روزگار ما در همه شهرهای ایران علاوه بر میوه فروشی ها، دستفروشان هندوانه را بر وانت ها بار می کنند و در سراسر شهرها و جاده ها به معرض فروش می گذارند. این کار به نوبت خود بر رونق شب چله در دهه های اخیر افزوده است، چرا که هندوانه های خوشگل تلنبار شده بر وانت ها در همه جا؛ خیابان ها، شهرها و جاده ها از فرا رسیدن شب چله خبر می دهند.

از مهمترین آیین های شب چله در سده های اخیر گرفتن فال از دیوان حافظ است که بدان شکلی فرهنگی می دهد و در طولانی ترین شب سال هر کس را به یاد آینده ای می اندازد که پیش رو دارد. یک اتفاق دیگر نیز در دو سه سال اخیر، بر فرهنگی بودن شب یلدا تأکید می ورزد و آن جایزه ای ادبی است که یکی از مجلات پایتخت با عنوان جایزه یلدا به راه انداخته است.